سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
594
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
ميرزا و مولانا محمد مهدى اديب ، علوم صرف و نحو و ادب و معقولات را فراگرفت . ذوق شعر و ادب را به ارث برده بود چنانكه در سن 15 سالگى قصايد عربى مىسرود و قصايدش در مجلات معاصر و گزارشهاى ساليانهء مدرسهء ناظميه به چاپ مىرسيد . وى در سال 1325 ه ق براى ورود به دار العلوم عازم نجف شد و در كربلا ، سامره و نجف نزد بزرگان علوم دين به آموختن فقه و اصول و حديث و تفسير پرداخت و از علماى بزرگ مانند آية اللّه سيد كاظم خراسانى ، آية اللّه سيد كاظم يزدى ، آية اللّه عبد الهادى ، شيخ محمد حسين ، سيّد محمد باقر ، شيخ على مازندرانى ، سيد كاظم طباطبايى يزدى ، شيخ ضياء عراقى و آقاى سيد حسين كه همه از بزرگان علم و دين بودند ، اجازهها دريافت كرد . وى در نجف به نام آقاى حكمى و هندى معروف بود و استادان و طلاب به وى احترام مىگذاشتند . در دوران اقامتش در نجف ، رسالهاى در علم اصول به زبان عربى نوشت كه نشاندهندهء قدرت استدلال و فقاهت و اجتهاد او مىباشد . در ذيحجّه 1332 ه ق به لكنهو بازگشت و شروع به تدريس كرد و طلاب ، ادبا و شعراى بزرگ به وى رجوع مىكردند . مدتى در بلهره امام جمعه و جماعت بود و به علاوه سمت استادى ادبيات در كالج عربى شيعه را برعهده داشت و كتابهاى مهم مانند ديوان ابو تمام و سيد رضى ، امالى بو على قالى ، الكامل للمبرد ، العمدة ، ابن رشيق و نهج البلاغة را تدريس مىكرد و به تحقيق و تدقيق لغت و ادب مىپرداخت . وى فىالبداهه شعر مىگفت و بر عربى ، فارسى و اردو بهطور يكسان تسلط داشت و مادّه تاريخ وفات بزرگان را براحتى مىسرود چرا كه حافظه و ذهن عجيبى داشت تا آنجا كه علماى بزرگ به شاگردى وى افتخار مىكردند . سرانجام در 20 جمادى الثانى 1361 ه ق يعنى درست 32 سال قبل در محلهء ياتانالا لكنهو درگذشت . علاوه بر كليات اشعار به زبانهاى عربى ، فارسى و اردو بر كتابهاى ادبى حواشى نوشت و بعضى از رسالهها و كتابها را هم تأليف كرد ، اما چيزى به چاپ نرسيد . مولانا سيد طيب آقا فرزند اوست كه به عراق هجرت كرد و در نجف سكونت گزيد و پس از چندى به قم رفت و در آنجا به تدريس پرداخت . و مولانا طاهر آقا ، فرزند كوچكش كه در عين جوانى درگذشت و در لكنهو به خاك سپرده شد .